وبسایت رتبه بندی مجلات علمی
سایت رتبه بندی ژورنال ها موضوعی است که برای همهی پژوهشگرها، دانشجویان دکتری و گروههای تصمیمگیر درباره ارتقا و بودجه مهم شده. وقتی میپرسیم «این مجله چقدر معتبر است؟ »، خیلیها اولین کارشان سرزدن به یک سایت رتبهبندی ژورنال ها است تا یک عدد یا ردیف ببینند و خیالشان راحت شود.
اما واقعیت پیچیدهتر از یک عدد خلاصه شده روی صفحه است؛ فهم روششناسی، دامنهٔ نمایهسازی و محدودیتهای هر سامانه همیشه ضروری است. چرا مهمه؟
چرا مهمه؟ از کجا شروع کنم. اشتباههای رایج.
اول یک توضیح کوتاه مفهومی: سایتهای رتبهبندی ژورنالها معمولا بر مبنای دادههای استنادی کار میکنند؛ یعنی چند بار مقالات یک ژورنال در اسناد علمی دیگر ارجاع شدهاند. اما اینکه چه دادهای استفاده میشود مثلا Web of Science برای Journal Citation Reports (JCR) یا Scopus برای SJR و CiteScore و پنجرهٔ زمانی محاسبه (2 سال، سال، سال، سال) تاثیر زیادی روی عدد نهایی دارد. مثال واقعی: Impact Factor که در Journal Citation Reports ارائه میشود، تعداد ارجاعات به مقالات یک ژورنال در دو سال گذشته را بر تعداد مقالات قابل استناد همان دو سال تقسیم میکند.
بنابراین ژورنالی که تعداد زیادی مقاله مروری (review) منتشر کند، احتمالاً IF بالاتری خواهد داشت چون مقالات مروری بیشتر ارجاع میگیرند. در مقابل SJR (Scimago Journal Rank) با روشهای شبکهای و وزندهی به ارجاعات کار میکند؛ ارجاع از مجلات معتبرتر وزن بیشتری دارد.
CiteScore ایسلور (Elsevier) پنجرهٔ چهار ساله میگیرد و روش محاسبهاش با IF متفاوت است، بنابراین انتظار نداشته باشید رتبهها همیشه یکسان باشند. از کجا شروع کنم؟
وقتی دنبال ارزیابی یک مجله هستید، بهتر است چند سایت را کنار هم نگاه کنید: JCR (Clarivate) برای Impact Factor، Scimago برای SJR، Scopus برای CiteScore، Google Scholar Metrics برای h5-index و Eigenfactor برای وزن شبکهای مخارج ارجاعات. همچنین DOAJ را برای بررسی اعتبار مجلات Open Access ببینید و فهرستهای منطقهای مثل ISC (برای برخی کشورها) را فراموش نکنید. هر منبع دید متفاوتی میدهد و تنها اتکا به یک سایت میتواند گمراهکننده باشد. اشتباههای رایج. اشتباههای رایج. اولین اشتباه این است که «فقط» به عدد نگاه کنیم؛
عدد مهم است اما باید با شاخصهای کیفی مثل ترکیب هیئت تحریریه، روند داوری، شفافیت در سیاستهای انتشار، و میزان دسترسی مقالات ترکیب شود. اشتباه دوم این است که تصور کنیم همه سایتها جامعاند؛ برخی ژورنالها بهخاطر زبان یا حوزهٔ تخصصی در پایگاههای بینالمللی کمنمایهاند و بهطور ناعادلانهای پایین ارزیابی میشوند.
اشتباه سوم اعتماد به «نمرات جعلی» است؛ بازار شرکتهای ارائهدهندهٔ impact factorهای ساختگی وجود دارد که عددهای بیمعنی روی سایتهای تقلبی میزنند. برای تشخیص اعتبار یک سایت رتبهبندی ژورنال ها، چند نکته عملی وجود دارد: اول، ببینید روششناسیشان عمومی و شفاف است؟ آیا دادهها را از یک پایگاه معتبر مثل Web of Science یا Scopus میگیرند؟
دوم، فرکانس بهروزرسانی را چک کنید؛
اطلاعات قدیمی میتواند تصویر غلطی بدهد. سوم، پوشش موضوعی و زبانی را بررسی کنید تا بدانید آیا حوزهٔ شما در آن نمایهسازی میشود یا نه. یک مثال کاربردی: فرض کنید میخواهید در مجلهای در حوزه علوم شناختی مقاله بدید.
اول SJR و CiteScore را نگاه میکنید تا ببینید چگونه در جامعهٔ Scopus ارزیابی شده. بعد به JCR سر میزنید تا Impact Factor را ببینید. اگر مجله Open Access است، بررسی کنید آیا در DOAJ هست یا خیر.
سپس نگاهی به زمان میانگین پذیرش و انتشار، نرخ پذیرش (اگر اعلام شده) و نمونه مقالات تازه منتشرشده بیاندازید. این ترکیب اطلاعات به شما میگوید مجله برای مخاطبین شما مناسب است یا صرفاً عددش بالاست. نقش سیاستها و بازیهای عددی را از یاد نبریم؛ مجلات میتوانند سیاستهایی اتخاذ کنند که عددها را تحت تأثیر قرار دهد: انتشار مقالات مروری بیشتر، دستهبندی مقالهها بهگونهای که بعضی نوعها «محتواهای قابل استناد» محسوب نشوند و بعضی دیگر محاسبه شوند، یا حتی تشویق به خودارجاع. بنابراین همیشه به الگوی انتشار و رفتار هیئت تحریریه توجه کنید.
مسالهٔ بررسی مجلات مشکوک هم مهم است. پایگاههایی مانند Cabells (که گزارشهای مجلات کلاهبردار را دارد، هرچند معمولاً دسترسیاش پولی است) و فهرست سیاههای شناختهشده میتوانند کمک کنند. نمونههای واقعی از مجلاتی که impact factorهای جعلی اعلام کردهاند یا ادعاهای نمایهسازی در پایگاههای ساختگی داشتهاند، در سالهای اخیر زیاد بوده؛
دقت کنید و ادعاها را در منابع رسمی استعلام کنید. از منظر ارزیابی عملکرد پژوهشگر هم باید محتاط باشید؛ بسیاری از دانشگاهها و کمیتههای ارتقا به Impact Factor یا SJR اتکا میکنند، اما علوم رفتاری و انسانی ممکن است زمان ارجاعگیری طولانیتری داشته باشند و ارزیابی بر اساس یک پنجرهٔ زمانی کوتاه ناعادلانه باشد.
در اینجا استفاده از چند شاخص و نگاه کیفی بهتر است. یک چکلیست سریع برای استفاده از سایتهای رتبهبندی ژورنالها: منبع داده را بررسی کن: Web of Science، Scopus، Google Scholar یا پایگاههای دیگر. روششناسی را بخوان: پنجرهٔ زمانی و محاسبه چگونه است؟
پوشش موضوعی و زبانی مجله را بسنج.
شاخصهای تکمیلی (Eigenfactor، h-index، SJR، CiteScore) را کنار هم بررسی کن. شاخصهای غیرعددّی را فراموش نکن: هیئت تحریریه، سیاستهای داوری، زمان انتشار، APC. دنبال علائم مشکوک بگرد: ادعاهای غیرواضح، ایمیلهای تبلیغاتی پرزرق و برق، هزینههای پنهان. مثال دیگر از تجربه شخصی: یک همکار، مقالات کوتاه خود را به مجلهای با IF متوسط میفرستاد چون نمرهاش نسبت به رقبای همحوزه بهتر به نظر میآمد؛
اما بعد از چند ماه متوجه شد زمان داوری و انتشار بسیار طولانی است و مخاطب واقعی مقالهها کمتر از چیزی بود که عدد نشان میداد. وقتی SJR و پایگاه اسکوپوس را هم بررسی کرد، معلوم شد آن مجله در حوزهٔ محلی خوب است اما پوشش بینالمللی محدودی دارد. نتیجه این شد که انتخابش را با اهداف پژوهشی و زمانبندی سازگارتر کرد.
یک نکتهٔ پایانی فنی: سایتهای مختلف ممکن است نام مجلات را به شکلهای متفاوت ثبت کنند (اختصارات، تغییر نام تاریخی)، پس در جستجو دقت کنید و از ISSN برای تطبیق دقیق استفاده کنید. همچنین بعضی شاخصها ارجاعات خودارجاع را حذف میکنند یا محدود میکنند؛ این میتواند تفاوت مهمی ایجاد کند. جمعبندی کوتاه. در نهایت، سایت رتبه بندی ژورنال ها ابزار مفیدی است اما نه حکم قطعی. از چند منبع استفاده کن، روش محاسبه و پوشش را بفهم، و همیشه ارزیابی عددی را با معیارهای کیفی ترکیب کن.
انتخاب هوشمندانهٔ مجله به معنی تطبیق اهداف پژوهشی، مخاطب هدف، و شرایط عملی مثل زمان و هزینه است، نه فقط دنبال کردن یک عدد در صفحه.
🙏 اگر محب اهل بیت هستید یک صلوات بفرستید و اگر کورش بزرگ شاه شاهان را قبول دارید برای سرافرازی میهن عزیزمان دعا کنید