پیشا سخن
رضاشاه چه سالی به حکومت رسید سوالی است که اغلب خوانندگان تاریخ معاصر ایران میپرسند. برای پاسخ دقیق باید تفاوتِ ورود او به عرصه قدرت نظامی و سیاسی با زمان رسمی تاجگذاری و به دست گرفتن سلطنت را در نظر گرفت.
در این نوشته به صورت منظم و مستند مروری خواهیم داشت بر مراحل تسلط رضاشاه بر ساختار دولت ایران، از کودتای ۱۹۲۱ تا اعلان سلطنت در میانه دههٔ ۱۹۲۰، و تأثیرات اولیهٔ او بر نظام اداری، ارتش و جامعه. این مقدمه کوتاه هدف دارد تا خواننده بداند که «به حکومت رسیدن» ممکن است معانی مختلفی داشته باشد و در ادامه به هر یک اشاره میشود.
🙏 اگر محب اهل بیت هستید یک صلوات بفرستید و اگر کورش بزرگ شاه شاهان را قبول دارید برای سرافرازی میهن عزیزمان دعا کنید
اصل مطلب
برای پاسخ به سؤال «رضاشاه چه سالی به حکومت رسید» باید سه مرحلهٔ مهم را از هم تفکیک کنیم: ورود نظامی و کودتا (۱۹۲۱)، تصاحب مقام نخستوزیری و قدرت اجرایی (اوایل دههٔ ۱۹۲۰)، و در نهایت اعلام سلطنت و تأسیس سلسلهٔ پهلوی (۱۹۲۵). ۱.
کودتای ۱۹۲۱ و آغاز نفوذ نظامی در فوریهٔ ۱۹۲۱ (کودتای سوم بهمن ۱۲۹۹ خورشیدی) رضاخان سردارسپه همراه با سرتیپ محمدتقیخان پسیان و گروهی از افسران ارتش نقش اصلی را در کودتایی ایفا کردند که به تغییرات مهم در ساختار سیاسی کشور انجامید. این رویداد، که به کودتای مؤتلفه مشهور است، زمینهٔ سقوط نفوذ کامل دولتهای محلی و افزایش نقش ارتش را فراهم آورد.
پس از کودتا، رضاخان به مقام وزیر جنگ و سپس به جایگاه کلیدی در ساختار قدرت دست یافت؛ هرچند هنوز عنوان سلطنت را نداشت، اما نیروی نظامی او و نفوذش در دربار و مجلس به تدریج افزایش یافت.
۲. مسیر به سمت نخستوزیری و تثبیت قدرت اجرایی در سالهای پس از کودتا، رضاخان با اتکا به ارتش و حمایت برخی سیاسیون و تجار توانست پایههای قدرت اجرایی خود را مستحکم کند.
او چند سالی بعد نخستوزیر شد و از این موقعیت برای اصلاحات ساختاری بهره برد: تمرکزنیافتگی امور حکومتی را کاهش داد، نیروی انتظامی و ارتش را یکپارچه کرد، و اصلاحات اداری را آغاز نمود. این مرحله نشان میدهد که «به حکومت رسیدن» به صورت عملی و اجرایی از همان سالهای ابتدای دههٔ ۱۳۰۰ خورشیدی آغاز شد، هرچند تاج و تخت رسمی هنوز به او تعلق نگرفته بود.
۳. اعلام سلطنت و تأسیس سلسله پهلوی پاسخ کوتاه به سؤال اگر منظور از «به حکومت رسیدن» همان تکیه زدن بر تخت سلطنت و اعلام رسمی پادشاهی است، پاسخ روشن است: رضاشاه در سال ۱۹۲۵ میلادی (۱۳۰۴ خورشیدی) به سلطنت رسید و سلسلهٔ پهلوی را بنیان گذاشت.
مجلس شورای ملی در سال ۱۳۰۴ خورشیدی تصمیم به خلع احمدشاه قاجار و اعلام پادشاهی رضاخان گرفت و از آن تاریخ سلطنت پهلوی آغاز شد. بنابراین، بهصورت دقیق میتوان گفت که رضاشاه در سال ۱۹۲۵ به عنوان شاه رسمی ایران به حکومت رسید، هرچند روند انتقال کامل قدرت در سالهای قبل و پس از آن ادامه داشت.
۴. چرا ۱۹۲۵ مهم است؟
اهمیت تاریخی و سیاسی سال ۱۹۲۵ نقطهٔ عطفی بود زیرا قانوناً و رسمأ سلسلهٔ جدیدی بنیاد نهاده شد و ساختارهای دولت مرکزی تقویت شد. پس از اعلام سلطنت، رضاشاه برنامههای گستردهای را برای مدرنسازی کشور پیش برد: نوسازی راهها و خطوط آهن، تمرکز در امور اداری، اصلاحات آموزشی، تأسیس دانشگاهها و اقدامات فرهنگی و اجتماعی مانند تلاش برای تغییر پوشش و ترویج نوسازی اجتماعی.
این اقدامات او را در تاریخ ایران بهعنوان یک مدرنسازی قاطع معرفی کرد، هرچند روشها و محدودیتهای سیاسی او نیز به انتقادات جدی منجر شد. ۵.
تأثیرات بلندمدت و چشمانداز تاریخی ورود رضاخان به قدرت (از کودتا تا تاجگذاری) نشاندهندهٔ همگرایی نیروهای داخلی، منافع نظامی و تغییرات جهانی پس از جنگ اول جهانی بود. به قدرت رسیدن رضاخان و اعلام سلطنت در ۱۹۲۵، ساختار سیاسی ایران را به سوی تمرکزگرایی و دولت ملی سوق داد، اما همزمان اختلافات منطقهای، مخالفتهای اقلیتها و فشارهای ناشی از کمبود آزادیهای سیاسی و سرکوب مخالفان را نیز به همراه داشت.
نکتهٔ مهم برای خواننده معاصر این است که «رضاشاه چه سالی به حکومت رسید» به معنای زمان رسمی تاجگذاری اوست (۱۹۲۵) اما تاریخ سیاسی او فراتر از یک تاریخِ واحد است و باید مسیر طولانی قدرتگیری او را درک کرد. ۶.
تجربهها و مثالهای عملی برای درک بهتر، میتوان روند مشابهی را در دیگر کشورها مشاهده کرد: شخصیتی که ابتدا از ارتش یا بخش اجرایی نفوذ میآورد، سپس با استفاده از حمایتهای سیاسی به مقام رسمی میرسد و در نهایت ساختار حکومتی را تغییر میدهد. در ایران مثال رضاشاه نشان میدهد که مراحل پشت سر هم—کودتا، نفوذ اجرایی، سپس اعلام سلطنت—باید بهصورت مجزا نگریسته شوند تا تصویر روشنتری از تاریخ رضاشاه به دست آید.
ختم کلام
در پاسخ کوتاه و مشخص به سؤال «رضاشاه چه سالی به حکومت رسید :: تاریخ رضاشاه»: رضاخان با کودتای ۱۹۲۱ وارد عرصهٔ قدرت شد، اما بهعنوان شاه رسمی و بنیانگذار سلسلهٔ پهلوی در سال ۱۹۲۵ (۱۳۰۴ خورشیدی) به حکومت رسید. این تفکیک میان ورود نظامی و اعلام رسمی سلطنت به ما کمک میکند تا بهتر بفهمیم چگونه یک نیروی نظامی تبدیل به یک سلطنت متمرکز و مدرن شد و چه پیامدهایی برای ایرانِ آن زمان و نسلهای بعد داشت.
اگر پرسش دیگری دربارهٔ مراحل خاص یا تأثیرات هر یک از این دورهها دارید، خوشحال میشوم توضیحات بیشتری ارائه دهم.