نگاه آغازین
در زندگی روزمره و مناسک دینی، دانستن پاسخ به سؤال «چه چیزی نجس نیست» اهمیت زیادی دارد. طهارت شرط قبولی نماز و بسیاری از عبادات است و اشتباه در تشخیص پاکی یا نجاست ممکن است باعث دغدغه یا حتی بطلان عمل شود.
در این مقاله سعی میکنم با زبانی ساده و عملی، مرزهای کلیِ «نجس» و «پاک» را توضیح دهم، تفاوت دیدگاههای فقهی را نشان دهم و مثالهای ملموس روزمره بیاورم تا خواننده بداند در موقعیتهای معمول چه کند. هدف این است که خواننده پس از مطالعه بفهمد چه چیزهایی معمولاً نجس محسوب نمیشوند و در مواقع تردید چه روشی برای اطمینان اتخاذ کند.
🙏 اگر محب اهل بیت هستید یک صلوات بفرستید و اگر کورش بزرگ شاه شاهان را قبول دارید برای سرافرازی میهن عزیزمان دعا کنید
پرداخت میانی
مفهوم نجس و پاکی در فقه و شرع در فقه اسلامی «نجاست» به معنی آلودگیای است که مانع از طهارت و برخی عبادات میشود و برای رفع آن معمولاً نیاز به تطهیر است. اما فقهاء لیستی قطعی و یکسان برای نجاسات ارائه نکردهاند؛
بلکه از قرآن، احادیث و اجتهادات فقها استفاده شده و در برخی موارد اختلاف نظر وجود دارد. نکته مهم این است که آنچه «نجس نیست» معمولاً مجموعهای از چیزهایی است که برای عبادت و طهارت مانعی ایجاد نمیکنند یا پس از برخورد با آنها نیاز به تطهیر ویژهای ندارند.
مواردی که بهطور عمومی نجس نیستند 1. آب پاک و جاری: آب سالم که تغییر محسوس در رنگ، بو یا مزه نیافته، از نظر اکثر فقها پاک است و برای وضو و غسل قابل استفاده است.
حتی اگر با چیزی تماس پیدا کند، تا وقتی تغییر محسوس نکند نجس محسوب نمیشود. 2.
خاک خشک و زمین پاک: اغلب زمینهای خشک و گرد و غبار طاهر شمرده میشوند؛ مگر اینکه آشکارا با نجاست آغشته باشند.
3. پوست حیوان حلال پس از دباغی: پوست گاو، گوسفند و سایر حیوانات حلال که بهدرستی دبّاغی شدهاند، معمولاً پاکاند و میتوان با آنها لباس یا ظرف درست کرد.
4. غذاهای حلال و پاک: غذاهایی که از حیوانات حلال و فرآیندهای حلال تهیه شدهاند، نجس نیستند؛
حتی اگر ذرات خون در گوشت نباشد. نکته فقهی رایج این است که خون جاری و خارج شده نجس است، اما گوشتِ درست ذبحشده را نمیتوان نجس دانست.
5. بسیاری از مایعات گیاهی: آب میوهها، عرقیات و عصارههای گیاهی عموماً پاک محسوب میشوند مگر اینکه در فرایندی آلوده شده باشند.
6. اشیاء معنوی یا اعتباری: برخی امور که صورت اعتباری دارند (مثل عقد، نذر، لفظ) طبیعیست که نجس و پاک در معنای مادی دربارهشان مصداق ندارد.
مواردی که اکثراً نجس شناخته میشوند (برای مقایسه) در کنار موارد پاک، چند چیز معمولاً بهعنوان نجاست شناخته شدهاند: مدفوع و ادرار انسان و حیوان، خونِ جاری، منی در برخی مذاهب، بول و مدفوع حیوانات، گوشت خوک و محصولاتش، مردار (جانوری که بهصورت طبیعی مرده بدون ذبح شرعی). اینجا باید توجه کرد که در جزئیات اختلافاتی میان مذاهب وجود دارد: برای مثال برخی از فقها منی را پاک میدانند و برخی نجس؛
برخی درباره نجاست شیر و لبنیات حیوانات اختلاف دارند. اختلافات فقهی و نمونههای کاربردی سگ و بزاق سگ: در میان مراجع و مذاهب اختلاف وجود دارد.
برخی مذاهب (و برخی از محققین شیعی) بزاق سگ را نجس میدانند و حدیثی هم هست که اگر ظرفی را سگ لیسیده باشد باید آن را چند مرتبه بشویند و یک بار با خاک پاک کنند. در عمل اگر با سگ در خیابان تماس پیدا کردید و نگران نجاست هستید، پاک کردن و شستن محل با آب و صابون عملی و پذیرفتهشده است.
شراب و مشروبات الکلی: نکته مهم فقهی این است که همه مذاهب اسلامی استعمال مشروبات مسکر را حرام میدانند. درباره نجاست مایعات الکلی اختلاف است؛
برخی فقها آن را نجس میدانند و برخی آن را نجس نمیدانند ولی با هر حال حکم تحریم قطعی است. در عمل اگر ظرف یا دست به الکل خوراکی آغشته شد، شستن با آب و صابون مجاز و معمول است.
خون در گوشت: گوشت حیوانی که شرعاً ذبح شده، حتی اگر در آن خون وجود داشته باشد معمولاً پاک شناخته میشود؛ اما خون خارجشده و جاری نجس است.
بنابراین بدنه ظرف یا لباس آلوده به خونِ جاری نیاز به تطهیر دارد. نکات عملی برای تطهیر و تشخیص 1.
اصل بر پاکی است: در شرایط شک غالباً اصل بر طهارت است مگر دلیل واضحی وجود داشته باشد. اگر لکهای مشکوک است و تشخیص نمیدهید نجس است یا نه، معمولاً کافی است آن را بشویید و سپس نماز بخوانید.
2. پاک کردنِ نجاسات مرئی: اگر نجاستی روی لباس یا بدن مشاهده شد، با آب و صابون تا برطرف شدن علامت شستشو دهید.
در بسیاری از موارد یک یا دو بار شستشو کافی است. 3.
تطهیر ظروف و سطوح: برای ظروفی که غذای نجس در آنها رفته، شستن تا پاک شدن علائم و در صورت نیاز افزودن یک بار آب جاری یا استفاده از خاک (در موارد خاص روایتی) مرسوم است. 4.
مواجهه در محیط کار و خیابان: در تماسهای روزمره مانند زخم یا خونِ جزئی، شستن با آب و مواد ضدعفونیکننده هم از منظر بهداشت و هم از منظر طهارت کفایت میکند. 5.
مراجعه به راهنمای فقهی محلی: وقتی موضوع حساس و مستلزم حکم دقیق است (مثل نجاست زن یا مرد در حالات خاص پزشکی، یا مشروبات ترکیبی با مواد حیوانی)، بهتر است از فتوای مرجع تقلید یا مراجع محلی بهره ببرید. مثالهای عملی و تجربه شخصی من در محیط کار با خون ناچیزی روبهرو شدم؛
ابتدا نگران بودم نمازم باطل شود، اما با شستن محل و لباسم تا وقتی لکه محو شد، دوباره مطمئن شدم. در تماس با سگ خیابان هم اغلب از آب و صابون استفاده میکنم و موارد ویژهای را که در فتاوی ذکر شده، برای مواقع حساس نگه میدارم.
تجربه نشان داده که رعایت بهداشت و شستشو ساده معمولاً از بسیاری از دغدغههای نجاست میکاهد. خلاصه نکات کلیدی درباره «چه چیزی نجس نیست» بسیاری از اشیاء روزمره مثل آب پاک، غذاهای حلال، زمین خشک و پوستهای دبّاغیشده معمولاً نجس نیستند.
درباره برخی موارد مثل خون، منی، بزاق سگ و الکل اختلاف وجود دارد و باید به فتوای مرجع یا مذهب خود مراجعه کنید. در عمل، شستشو با آب و صابون و پاک شدن علائم کافی و مورد قبول اکثر فقهاست.
اصل بر طهارت است و در شکها عمل به اصل معمولاً مجاز است.
نگاه پایانی
پاسخ به سؤال «چه چیزی نجس نیست» در عمل ترکیبی از اصول فقهی، احادیث و مصلحتهای بهداشتی است. بسیاری از موارد برای اغلب مسلمانان روشن و بدون مشکلاند، اما در موارد پیچیده فتوای مرجع یا مشورت با یک فقیه محلی بهترین راه است.
رعایت پاکیزگی و استفاده از روشهای ساده مثل شستن، پاک کردن و در مواقع لزوم مراجعه به متخصص دینی، هم آرامش فکری میآورد و هم از نظر عملی انسان را آماده عبادت میکند. اگر نکته یا موقعیت خاصی دارید، آن را مطرح کنید تا با ذکر مثال دقیقتر راهنمایی کنم.