حلالیت صیغه ساعتی در فقه مورد اختلاف
وقتی میپرسی «آیا صیغه ساعتی حلال است؟ »، در واقع داری وارد میدان پیچیدهای میشی که هم نکات فقهی داره، هم مسائل حقوقی و هم واقعیتهای اجتماعی.
صیغه ساعتی که بعضیها با این نام به «عقد موقت» بسیار کوتاه اشاره میکنن، در متون فقهی و بین فقها محل اختلاف بوده و هنوز هم در عمل و قانونگذاری بحثبرانگیزه. من اینجا سعی میکنم مسئله رو با زبانی دقیق ولی خودمونی توضیح بدم، مثال بزنم و نکات کاربردی بگم تا خواننده بتونه دید روشنتری پیدا کنه. چرا مهمه؟ در یک جمله: چون تأثیرش روی کرامت انسانی، حقوق زن و شوهر، آثار قانونی مثل نسب و ارث، و سلامت اجتماعی قابل توجهه. در عمل هم نمونههایی از استفاده نادرست و سوءاستفاده وجود داشته که باعث شده موضوع حساس بشه.
از کجا شروع کنم؟ اگر بخوایم از مبنای فقهی شروع کنیم، باید به دو دسته کلی نگاه کنیم: فقهای شیعه و فقهای اهلسنت.
فقهای شیعه (بهخصوص مراجع امامیه) عقد موقت یا «عقد موقّت» و آنچه عموماً بهعنوان «صیغه» شناخته میشه رو معتبر و مجاز میدونن، البته با شرایط مشخص مثل تعیین مدت، تعیین مهر و رضایت طرفین. از منظر آنها این نوع ازدواج سابقه تاریخی و نصوصی در روایات داره و تا وقتی شرایط عقد رعایت بشه، نوعی ازدواج مشروعه. در مقابل، اکثریت فقهای اهلسنت صریحاً یا عملاً این نوع ازدواج رو نامشروع یا منسوخ میدونن؛
آنها روایتی رو که به جواز دلالت میکنه یا آن را منسوخ میدانند یا معتقدند شرعاً منسوخ شده است و سنت پیامبر یا تصریح صحابه آن را نسخ کرده است. پس قدم اول اینه که بدونی در کدام دستگاه فقهی و حقوقی حرف میزنی؛
جواب متفاوت خواهد بود.
مثال واقعی: در ایران که نظام حقوقی بر پایه فقه جعفریه تا حدودی تنظیم شده، «عقد موقت» قانونی وجود داره و بعضی افراد این عقد رو برای مدتهای کوتاه (حتی چند روز یا چند ساعت) ثبت میکنن. در کشورهای سنینشین یا در جوامعی با قوانین مدنی سکولار، چنین قراردادی شناسایی نشه یا بهعنوان پیمان شرعی خصوصی دیده بشه و از نظر دولت آثار حقوقی محدودی داشته باشه. اشتباههای رایج. خیلیها صیغه ساعتی رو معادل «تجارت جنسی یا روسپیگری قانونی» میدونن.
این قضاوت سادهانگارانهست. از منظر حقوقی و فقهی، فرق هست: عقد موقت قراردادی با شرایط ازدواجه—مثلاً تعیین مهر، رعایت شروط، و در بسیاری از برداشتها وجود عده برای زن. اما در عمل، وقتی قراردادی برای مدت کوتاه و صرفاً بر پایه مبادله مالی منعقد میشه و حقوق و تکالیف رعایت نمیشه، ربطش به مقوله اخلاقی و جرمشناسی فرق زیادی با روسپیگری نداره. بنابراین جای تأکید داره که تمایز نظری و واقعی رو جدی بگیریم. نکته فقهی مهم اینه که حتی در میان فقهای شیعه هم درباره مدتهای خیلی کوتاه یا «ساعتی» اختلاف نظر وجود داره.
برخی علما معتقدند تا وقتی قرارداد صحیح و آگاهانه باشه و شرایط عقد (از جمله معرفت طرفین نسبت به مدت و مهر) فراهم باشه، مدت کوتاه هم معتبره. برخی دیگر هشدار میدن که اگر چنین معاملات کوتاهمدتی به شکلی انجام بشه که کرامت انسانی زیر سوال بره یا موجب فساد و ضرر عمومی بشه، احتیاط و حتی منع اجتماعی توصیهپذیرِ.
به عبارت دیگر، جواز فقهی لزوماً به معنای توصیه عملی یا حمایت حقوقی کامل نیست. نکته حقوقی که نباید فراموش بشه اینه که آثار حقوقی مثل نسب، ارث، و یا مسائل مربوط به حضانت و نفقه در نظامهای مختلف متفاوت تفسیر میشن.
در بعضی نظامها، فرزند حاصل از عقد موقت واجد حق نسب و ارث شناخته میشه؛
در برخی نظامها که چنین عقدی را نمیشناسند یا آن را غیرقانونی میدانند، ممکنه والدین و فرزندان با مشکلات حقوقی مواجه بشن. نمونه عملی وجود داشته که زن یا مردی بعد از پایان مدت کوتاه دچار مشکلات حقوقی و اجتماعی شدهاند؛ این چیزیه که قبل از هر تصمیم شخصی باید بهش توجه کرد. مثال عینی دیگر: گسترش اپلیکیشنها و شبکههای اجتماعی که امکان آشنایی سریع رو فراهم میکنه، موجب شده برخی جوانان بدون مشورت فقهی و حقوقی وارد «صیغه ساعتی» بشن؛
بعداً وقتی مشکل قانونی یا اجتماعی پیش میاد، میبینن که نه حقوقشان تضمین شده و نه حمایت اجتماعی دارند. این یکی از دلایل واکنش منفی جامعست. از منظر اخلاقی و اجتماعی، یکی از نقدها اینه که وقتی صیغه ساعتی به یک راه میانبر برای دسترسی به رابطه جنسی تبدیل میشه، اعتماد و تعهد در پیوندهای انسانی آسیب میبینه و نقش خانواده و پیوندهای پایدار کمرنگ میشه. طرف مقابل اما میگه در جامعهای که ازدواج دائم برای همه مقدور نیست، عقد موقت میتونه راهی مشروع برای تنظیم روابط انسانی باشه و از مفاسد دیگر جلوگیری کنه.
اینجا باز هم به قضاوت ارزشها و ارزیابی پیامدها برمیخوریم. اگر دنبال راهحل عملی هستی، چند نکته ساده ولی مهم: اول، پیش از هر اقدامی در مورد وضعیت قانونی محل زندگیات تحقیق کن؛
دوم، اگر تصمیمی گرفته میشه، جزئیات عقد (مدت، مهر، شرایط عده و امثال آن) باید شفاف و مستند باشه؛ سوم، به پیامدهای اجتماعی و عاطفی فکر کن—نه فقط به جنبه حقوقی و فقهی؛
چهارم، در مواردی که احتمال سوءاستفاده مالی یا قدرتی وجود داره، قاطعانه احتیاط کن. جمعبندی کوتاه.
به طور خلاصه: از نظر فقهی، «صیغه ساعتی» موضوعی محل اختلافه؛ فقهای شیعه آن را در قالب عقد موقت معتبر میدانند با شرایط مشخص، در حالی که اکثریت اهلسنت آن را نامشروع یا منسوخ میشمارند. در عرصه عملی و حقوقی نیز وضعیت در نقاط مختلف جهان متفاوت است و پیامدهای قانونی، اجتماعی و اخلاقی باید جدی گرفته شوند.
برای هر فردی که در این موضوع تصمیم میگیرد، بهترین راه کسب اطلاع دقیق از مبنای فقهی و حقوقی محل خود و در نظر گرفتن پیامدهای انسانی و اجتماعی است. در نهایت، نمیتوان با یک پاسخ ساده تمام جوانب این مسأله را پوشش داد؛ بحث همچنان باز است و هر تصمیمی باید با دانش، دقت و توجه به کرامت انسانی گرفته شود.
🙏 اگر محب اهل بیت هستید یک صلوات بفرستید و اگر کورش بزرگ شاه شاهان را قبول دارید برای سرافرازی میهن عزیزمان دعا کنید